Este verán de 2026, as praias de Santa Marta, A Ladeira e Ribeira viviron unha auténtica montaña rusa sanitaria. En apenas unhas semanas, o Concello de Baiona tivo que izar a bandeira vermella en varias ocasións, prohibindo o baño por contaminación microbiolóxica. Días despois, novas análises devolveron a bandeira verde e o Concello puido celebrar, case en paralelo, o izado das Bandeiras Azuis que distinguen o seu litoral. Un contraste que resume á perfección a dualidade de Baiona: un municipio turístico de imaxe impecable que, porén, arrastra baixo a superficie unha ferida ambiental que non consegue pechar.

“É culpa do río e das choivas”: é toda a verdade?

Ante cada episodio de contaminación, a versión oficial apunta a dous factores: as choivas torrenciais e o río Miñor. E non é totalmente falso. Os informes científicos máis rigorosos —como o estudo da Universidade de Vigo do grupo ECOTOX, liderado polo catedrático Ricardo Beiras— confirman que o río Miñor é, con diferenza, a principal fonte de bacterias fecais que chegan á Foz. No verán, este río achega aproximadamente o 63% da contaminación fecal total; en outubro, tras as choivas, esa porcentaxe sobe ata o 77%.

Pero aquí está o matiz clave: o río Miñor non chega limpo nin se ensucia só ao final. O mesmo estudo, realizado en 2018 con mostras tomadas no entorno da depuradora, demostrou que o río xa presentaba “níveis intolerablemente altos de bacterias fecais” antes de pasar pola Estación Depuradora de Augas Residuais (EDAR) de Gondomar. E, aínda que os vertidos da depuradora incrementan esa carga en máis dun 50% augas abaixo, a investigación conclúe que a EDAR “achega cantidades importantes, pero non é a principal responsable”.

En outras palabras: botar toda a culpa ao río é ignorar que o propio río xa chega contaminado por múltiples vertidos de augas fecais sen depurar que se infiltran no seu cauce ao longo de todo o Val Miñor.

Un problema de tres concellos e moitos anos

A Foz do Miñor non é unha zona calquera. É un espazo protexido, incluído na Rede Natura 2000 como Zona de Especial Conservación (ZEC ES1140003 “A Ramallosa”), e debería gozar dos máximos estándares de protección. Porén, desde o punto de vista da salubridade das súas augas, está clasificada como Zona C para a produción de moluscos desde 1998. Iso significa que as ameixas e os berberechos que alí se crían teñen niveis de E. coli tan altos que nin sequera poden ir a unha depuradora comercial; precisan un proceso de reinstalación longo e intenso. Na práctica, como recoñecen os propios informes do INTECMAR (o organismo oficial de control da Xunta de Galicia), estes recursos marisqueiros “carecen de valor comercial”.

Os datos do INTECMAR, recollidos en informes técnicos aos que tivo acceso a asociación Salvemos Monteferro, son elocuentes. No punto de control de “Lombo da Foz”, os niveis de E. coli en ameixas oscilaron nos últimos anos entre centos e decenas de miles de unidades por cada 100 gramos de carne. Para facernos unha idea: o límite para unha Zona A (onde o marisco se pode vender fresco) é de 230 E. coli/100g. O límite para Zona B (que permite enviar a depuradora) é de 4.600. A Foz do Miñor supera sistematicamente estes valores.

O que revelan as análises da auga

O estudo da Universidade de Vigo analizou a auga de 13 puntos de mostraxe nos ríos Miñor, Groba, Belesar e Muíños en 2018. O resultado foi demoledor: ningunha mostra cumpriu o obxectivo de calidade da Lei de Augas de Galicia, que fixa un máximo de 100 colonias de coliformes fecais por cada 100 mililitros. Todas o superaron con creces.

Outros estudos, como o realizado polo IES Val Miñor en 2020-2021, confirmaron que os puntos máis críticos son a desembocadura da Foz, a zona da EDAR de Gondomar e a avenida Diego Sarmiento de Acuña, con recuentos de E. coli que superaron os 14.000 e 17.000 UFC/100 mL, respectivamente. Só o río Amial, augas arriba do encoro de Zamáns, presentou niveis aceptables.

Un dato para entender a magnitude: a carga fecal total que sae da Foz cara á ría estimouse en 19.887 millóns de bacterias E. coli por hora en 2018. Esa carga coincide case á perfección coa suma de todos os aportes contaminantes estudados.

Son as choivas a desculpa?

É certo que as choivas intensas empeoran a situación. Cando chove moito, as redes de saneamento saturanse, prodúcense reboses e arrástranse residuos acumulados. Pero os informes demostran que a contaminación é crónica, non só puntual. Os datos do INTECMAR mostran valores elevados en meses sen choivas. O estudo de 2018 fíxose en xullo (período seco) e outubro (período de choivas), e en ambos casos os resultados foron “non aceptables” na maioría dos puntos.

Ademais, a propia asociación Salvemos Monteferro, que leva máis dunha década denunciando esta situación ante o Parlamento Europeo, sinala que a situación “non cambiou en absoluto nos últimos 8 anos” desde que presentou a súa denuncia en 2011. Se o problema fose meramente estacional ou meteorolóxico, non se mantería inalterable durante máis de 15 anos.

O custo de non actuar

A Foz do Miñor é un ecosistema de enorme valor. Alberga pradeiras de Zostera noltei (unha planta mariña clave para a vida do estuario), serve de refuxio a aves migratorias e foi, historicamente, unha zona marisqueira próspera. Pero o crecemento urbanístico descontrolado de Baiona, Nigrán e Gondomar —que multiplicaron a súa poboación entre un 78% e un 154% desde 1930— converteu este espazo natural no receptor final dunha rede de saneamento deficiente.

Os estudos conclúen que a solución non pasa só por mellorar a EDAR de Gondomar, que “supostamente” xa conta con tratamento avanzado (eliminación de nutrientes e desinfección UV), senón por revisar toda a rede de saneamento dos tres concellos, detectar os vertidos directos e ilegais, e actuar sobre os múltiples puntos onde as augas fecais entran sen depurar no río Miñor e nos seus afluentes.

A posición da Comisión Europea: un expediente dividido e sen avances reais

A intervención da Comisión Europea sobre a contaminación da Foz do Miñor leva máis dunha década nun estado ambiguo. A petición 0920/2011, presentada por Salvemos Monteferro, denunciaba o incumprimento das directivas europeas de augas residuais e de conservación de hábitats nun espazo protexido da Rede Natura 2000.

En 2019, Bruxelas respondeu cun criterio dividido.

Augas residuais. A Comisión aceptou a versión das autoridades españolas, concluíndo que a EDAR de Gondomar cumpría a Directiva 91/271/CEE e que a futura declaración do estuario como “zona sensible” era suficiente. Non apreciou infracción específica neste ámbito.

Hábitats e conservación. Adoptou unha postura máis crítica e mantivo aberta unha investigación dentro dun procedemento de infracción máis amplo contra España pola deficiente protección de espazos Natura 2000, incluíndo o ZEC ES1140003 “A Ramallosa”. Con todo, non abriu un caso específico centrado na Foz do Miñor.

A asociación denunciou en 2020 que a situación ambiental seguía igual que en 2011 e que os datos oficiais enviados por España non coincidían cos recollidos por INTECMAR e pola Universidade de Vigo. Solicitou manter a denuncia aberta ata que a contaminación alcanzase niveis aceptables.

Hoxe, o caso permanece nun limbo administrativo: sen infracción concreta por augas residuais e cunha investigación ambiental que continúa formalmente, pero sen avances visibles. Para os colectivos ecoloxistas, Bruxelas está a actuar con insuficiente contundencia ante un problema que leva máis de 15 anos sen solución.

Conclusión

Cando estes días o Concello de Baiona dixo que a culpa é do río Miñor e das choivas, dixo unha media verdade. O río Miñor, efectivamente, trae a maior parte da contaminación, pero tamén os ríos Groba (Sabarís) e o de Baiña (Santa Marta) que non dependen da situación do Miñor. Pero o Miñor está contaminado porque durante décadas o Val Miñor medrou sen unha rede de saneamento á altura. A Foz do Miñor non se ensucia soa: é o espello dunha infraestrutura obsoleta, de vertidos sen control e dunha planificación urbanística que priorizou o ladrillo sobre a protección dun espazo natural único.

Mentres tanto, Baiona seguirá alternando a bandeira vermella adornado a Bandeira Azul. E os bañistas, como cada verán, preguntaranse se a auga está realmente limpa ou se, unha vez máis, só agardan a que a marea baixe para que todo volva parecer bonito.