​Sentámonos nunha das mesas do fondo, na da esquina de sempre. Faigo un signo a Pucho e pedimos un par de viños tintos. Aquí, no El Mus —na rúa Gregorio Espino, case esquina con Urzaiz—, o balbordo da rúa apáxase un pouco e é onde mellor se abren os cairos da memoria. Pucho apoia os cóodos na madeira e comeza a desfacer os recordos dun barrio que el coñece coma a palma da súa man.
​—Escoita, Pucho —préguntolle, dándolle un trago ao vaso—, ti que viches cada pedra do Calvario, cóntame como o fixo túa nai para sacar adiante tanta criatura despois de que matasen a teu pai. Porque o voso non debeu ser doado…
​Pucho mírame, suspira fondo e nega coa cabeza, coma se o peso daqueles anos aínda lle encollese o peito.
​A loita dunha nai e o sastre do Calvario
​”Mira, nai, Generosa, foi unha auténtica forza da natureza. Despois do que lle fixeron a meu pai, Miguel Gómez Pardo, a vida volcouse por completo. Para sacarnos adiante aos sete irmáns, nai comezou vendendo carne de porco de forma moi precaria, alí fóra, na rúa, aguantando o tipo fronte a todas as dificultades. Non foi ata ben entrados os anos corenta cando, por fin, lle facilitaron un posto dentro do Mercado do Calvario. Alí xa cambiou un pouco a sorte e respiramos algo máis”.
​—Pero teu pai xa era unha institución antes de todo aquilo, non? —insístolle, acomodándome mellor na cadeira—. Sempre me contas que era un home moi querido.
​”Home, e tanto que o era —responde Pucho cun sorriso nostálxico e medio torcido—. Meu pai naceu en Oza dos Ríos en 1901 e chegou a Cangas co seu irmán Francisco en 1919. Instaláronse no Calvario e el montou a súa sastrería a poucos metros da nosa casa, no que hoxe é a peonil de Urzaiz. Era un home presumido, dos que ía sempre impecable, e cun mans prodixiosas para a música: tocaba a guitarra e o contrabajo, e amenizaba as festas no Liceo. Pero é que ademais encantáballe o río. As fins de semana andaba con Ruade, o barbeiro, a pescar ao Lagares. Levábame da man polas tardes á pesca do ‘Rosario’ —así lle petaba chamar a aquela liña chea de anzós que cruzaba de lado a lado da auga—, e ao mediodía o prato obrigado na casa eran as anguias fritas. Eramos felices, ou polo menos viviamos en paz”.
​A bixeza de Martín Lago
​—Con todo, a política e o odio cairos enriba coma unha losa —dígolle, vendo como o seu rostro volve endurecerse ao lembrar o zarpazo do 36.
​”Non foi a política, foi a pura maldade e a vinganza dun misérable: Martín Lago. Meses antes do levantamento, ese falanxista do barrio intentou desahuciar a unha viúda con seis fillos por falta de pago, ameazándoa con botarlle os mobles á rúa mentres ela vendía polas feiras. Meu pai, que non tragaba coas inxustizas, plantóuselle diante e díxolle que, se se atrevía a facer semellante crueldade aproveitando que a nai non estaba, el mesmo collería os cinco críos menores e lles os plantaríalle ao xuíz en Vigo. Os veciños armáronse de valor e apoiáronno, así que Martín Lago tivo que frear o desafiuzamento. Pero o odio non se esquece. En canto deron o golpe, denunciouno á Garda Civil por tenencia de armas”.
​—E túa nai intentou advertilo, non si? —préguntolle, sabendo de memoria a dor de esa escena.
​”Si, home, si. Nai suplicáballe: ‘Miguel, escápate por Portugal, que tes pasaporte, rumórase que están fusilando á xente do Calvario’. Pero meu pai, coa conciencia máis limpa ca unha patena, xamais pensou que aquilo fose rematar así. ‘Por que me vou escapar se eu non fixen mal a ninguén?’, repetía. Ese foi o seu único pecado, crer que a lei e a decencia aínda importaban”.
​O Castro e o eco dos disparos
​—Detivéronno o 28 de julio, non? —susurro, case temendo a resposta.
​”O 28 de xullo do 36. Encerráronno no Frontón e logo na cadea de Vigo. Fíxate como sería a farsa daquilo, que no primeiro xuízo o absolveron. ¡Declarárono inocente da patraña das armas! Pero deulle igual, xa tiñan a sentenza escrita. Condenáronno a morte nun proceso totalmente amañado e subíronno ao Monte do Castro, alí onde hoxe segue ese monumento fascista que o Concello se nega a retirar. Era o 30 de outubro de 1936. Obligáronnos a unha despedida macabra: puxeron unha mesa con froita mentres estabamos alí presentes con el, nai e nós. Estivemos dende as doce ata as dúas da tarde. Ás catro, tras mandarnos marchar á forza, escoitamos os disparos dos fusís. Fusilaron a catro, entre eles a meu pai e aos seus íntimos, Pastor e Manuel Bua”.
​—É terrible pensar que os verdugos remataron con honores e os inocentes nunha fosa… —dígolle, apurando o que queda no meu vaso.
​”Iso é o que quema por dentro —conclúe Pucho, mirando cara á barra de El Mus—. Eu dediquei a miña vida a remover a memoria do que pasou, a levantar a Asociación Viguesa pola Memoria Histórica do 36 e a militar onde fose preciso para que isto non caia no esquecemento. Pero mira que ironía: meu pai fusilado e tirado a unha fosa, e o doutor Martín Lago, o seu delator, cunha rúa rotulada co seu nome no pleno corazón do Calvario. Menos mal que polo menos nos queda este rato aquí, charlando entre amigos, para poñer as cousas no seu sitio”.