Flor Baena, irmá do vigués Xosé Humberto Baena Alonso, reclamou ao Concello de Vigo que organice unha homenaxe e unha conmemoración oficial en memoria do seu irmán, executado o 27 de setembro de 1975 nunha das cinco últimas penas de morte cumpridas pola ditadura franquista. A familia rexistrara xa a mediados deste mes unha solicitude para manter unha reunión co alcalde, Abel Caballero, coa intención de trasladarlle directamente esta petición.
Baena asegura que, dúas semanas despois daquela solicitude, aínda non recibiu resposta do rexedor. A súa reclamación chega despois de que o propio Concello celebrase o pasado 27 de agosto un acto institucional no cemiterio de Pereiró para lembrar, 90 anos despois, os alcaldes Emilio Martínez Garrido e José Antela Conde e outros representantes políticos e sindicalistas executados en 1936.
A irmá de Xosé Humberto Baena considera que ese recoñecemento debería ampliarse tamén ao seu irmán e critica que a administración local “esqueza un vigués sometido a torturas e a un xuízo inxusto por un delito non cometido”. A inocencia de Baena foi defendida por el mesmo e pola súa familia desde o proceso militar que rematou coa súa condena a morte, mentres que a posterior reparación aprobada ao abeiro da Lei de Memoria Democrática declarou ilegal e ilexítimo o tribunal que o xulgou e nula a sentenza ditada contra el.
Xosé Humberto Baena naceu en Vigo en 1950 e foi executado aos 24 anos en Hoyo de Manzanares, en Madrid. Aquel 27 de setembro de 1975 tamén foron fusilados José Luis Sánchez-Bravo, Ramón García Sanz, Ángel Otaegui e Jon Paredes Manot ‘Txiki’, nas cinco últimas execucións levadas a cabo pola ditadura franquista.
O 16 de xullo de 2025, o Goberno de España emitiu unha Declaración de Recoñecemento e Reparación Persoal referida a Baena, dentro da aplicación da Lei de Memoria Democrática. O documento estableceu a ilegalidade e ilexitimidade do tribunal militar e a nulidade da condena, unha reivindicación pola que a familia levaba décadas mobilizándose.
Meses despois, o 30 de outubro de 2025, o Congreso dos Deputados celebrou un acto polo Día de Recordo e Homenaxe ás Vítimas do Golpe Militar, a Guerra e a Ditadura, ao que asistiron familiares de Baena e do tamén vigués José Luis Sánchez-Bravo. A convocatoria figuraba na axenda oficial da Cámara e celebrouse sen representación do PP, Vox nin Junts.
Flor Baena volveu agora referirse a aquela ausencia e á súa petición de manter un encontro con Alberto Núñez Feijóo. “Lamento que o PP non enviase ningún representante a esa homenaxe e sigo agardando a que Feijóo se reúna comigo para lle explicar o caso do meu irmán”, declarou.
A reivindicación da familia estendeuse tamén ao ámbito educativo. Baena dirixiuse á ministra de Educación para solicitar que a historia do seu irmán e das últimas execucións do franquismo teña presenza nos materiais escolares, ante a súa preocupación polo descoñecemento da ditadura entre parte das xeracións máis novas.
Nesa mesma liña de recuperación da memoria, a Facultade de Xeografía e Historia da Universidade de Santiago, onde estudara Xosé Humberto Baena, inaugurou este ano o denominado ‘Espazo Baena’, cunha placa, fotografías e documentación sobre o antigo estudante. A iniciativa chegou despois de que a Xunta de Facultade aprobase un recoñecemento ao vigués e acordase reservar un espazo permanente para lembrar a súa figura.
UN NOVO ACTO ESTE DOMINGO EN PEREIRÓ
Mentres continúa a petición dunha homenaxe municipal, o cemiterio de Pereiró acollerá este domingo 27 de setembro, ás 12.00 horas, un acto coincidindo co 51 aniversario das últimas execucións do franquismo. A convocatoria está promovida pola Comisión 27 de Setembro e volverá lembrar os cinco fusilados en 1975, entre eles os vigueses Xosé Humberto Baena e José Luis Sánchez-Bravo.
Na homenaxe está prevista tamén a participación de Amnistía Internacional, organización que leva anos acompañando as reivindicacións relacionadas coa reparación das vítimas da represión franquista. A súa voceira en Vigo, Isabel Flores, incidiu na necesidade de que esa reparación inclúa medidas de recoñecemento público, unha formulación que coincide cos principios aprobados pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas sobre reparación ás vítimas de graves violacións dos dereitos humanos.
Eses principios inclúen, entre as posibles medidas de satisfacción e reparación, declaracións oficiais, desculpas públicas, conmemoracións, homenaxes e a incorporación aos materiais educativos de información precisa sobre as vulneracións cometidas.
