Aprender a quitar o abrigo, pedir axuda para ir ao baño, expresar unha necesidade ou compartir espazo con outras crianzas tamén forma parte da escola. Na Educación Infantil, a aprendizaxe sucede entre rutinas que para unha persoa adulta poden parecer pequenas, pero que esixen tempo, acompañamento e atención. Detrás de cada unha delas hai unha mestra que observa, intervén e adapta a súa resposta ao que precisa cada neno ou nena. Por iso, cando falta unha profesional, as consecuencias non se limitan a unha cifra nun cadro de persoal: aparecen na organización das aulas, na capacidade de atender un imprevisto e no tempo que se lle pode dedicar a quen necesita máis apoio. Na Escola de Educación Infantil (EEI) Vila Laura, en Vigo, esa ausencia leva marcando o curso desde setembro. As familias reclaman que se cubra a praza dunha mestra que se xubilou e que o centro recupere as tres docentes de apoio ordinario coas que contaba.

A Administración educativa defende a suficiencia dos recursos existentes; a ANPA responde que sumar profesionais con funcións diferentes non resolve a falta dunha mestra de Infantil. Entre ambas as posicións transcorren as semanas dun curso que, para as crianzas, non se pode deter á espera dunha solución. María Lago, presidenta da ANPA Magnolia de Vila Laura, describe unha comunidade educativa que acumula reclamacións, reunións e concentracións mentres o profesorado trata de soster o funcionamento diario. A súa explicación parte dunha distinción que considera esencial: unha cousa é o apoio ordinario que necesita unha escola de dez aulas e outra, a atención especializada ao alumnado que a require. “Pasar de tres mestras de apoio a dúas é un cambio moi grande”, resume.

DEZ AULAS E UNHA XUBILACIÓN SEN CUBRIR

Segundo explica Lago, o curso pasado Vila Laura contaba con dez titoras, unha por aula, e outras tres mestras de Educación Infantil que realizaban apoio ordinario. A ese equipo engadíanse as profesionais especializadas na atención ao alumnado con necesidades educativas especiais. A xubilación dunha das docentes de Infantil deixou o apoio ordinario en dúas persoas, unha redución que as familias consideran incompatible coas necesidades do centro. “Son cativos que teñen moitas necesidades, non só educativas, senón de atención, de adquisición de autonomía”, lembra. Nunha escola que atende alumnado de entre tres e seis anos, argumenta, a presenza dunha profesional máis resulta determinante para acompañar esas aprendizaxes e responder ás incidencias que xorden durante a xornada. A demanda consiste en recuperar un recurso que xa existía, non en incorporar unha prestación nova.

“Non estamos pedindo nin privilexios nin dotación de máis”, insiste Lago. A ANPA sostén que ao centro lle corresponden trece docentes de Educación Infantil: dez titoras e tres mestras de apoio. Esa é a conta que as familias levan ás protestas e coa que rexeitan que se dea por resolta a situación recorrendo ao cómputo global do persoal. A entrevistada explica que inicialmente puideron pensar nun atraso administrativo. As xubilacións son previsibles, sinala, pero as escolas poden verse obrigadas a comezar o curso e reclamar despois a cobertura das prazas. Neste caso, porén, considera que xa non se trata dunha espera: segundo relata, os responsables educativos trasladáronlles expresamente que non incorporarían a mestra porque entendían que o centro dispuña de recursos suficientes.

O APOIO ESPECIALIZADO NON SUBSTITÚE O ORDINARIO

O principal desacordo está no papel das especialistas de Pedagoxía Terapéutica (PT) e Audición e Linguaxe (AL). Lago denuncia que Educación utiliza a presenza destas profesionais para xustificar a ausencia da terceira mestra de apoio ordinario, cando as súas funcións responden a necesidades específicas do alumnado. Para a presidenta da ANPA, o argumento encerra unha contradición: considerar que sobran recursos especializados e, ao mesmo tempo, contar con eles para cubrir o traballo dunha docente que falta. Se esas profesionais teñen que asumir outras tarefas, redúcese a súa dispoñibilidade para a atención á diversidade, advirte.

Lago explica que esa atención pode desenvolverse dentro da aula ou mediante intervencións específicas fóra dela. O obxectivo é facilitar a participación e a aprendizaxe das crianzas que necesitan ese acompañamento, sen desligalas da vida do grupo. Destinar ese tempo a compensar unha carencia de persoal ordinario afecta, ao seu xuízo, tanto ao alumnado con necesidades especiais como ao resto da clase. Non se trata unicamente de avanzar nos contidos educativos. Fala tamén de aprender a estar na aula, relacionarse cos iguais, ir ao baño ou quitar o abrigo. Son procesos nos que poden intervir a titora, o apoio ordinario e o especializado, cada un desde a súa función. O problema aparece cando as mesmas profesionais teñen que multiplicarse para atender todo á vez.

ONCE DIAGNÓSTICOS E NECESIDADES QUE VAN APARECENDO

No momento da entrevista, Lago sitúa en once o número de crianzas con necesidades especiais diagnosticadas. A cifra, matiza, non describe por si soa toda a realidade da escola. Ao longo do curso poden aparecer novos diagnósticos e detectarse dificultades que aínda non estaban identificadas cando comezaron as clases. Lembra que parte do alumnado chega con tres anos e que non sempre é posible determinar de inmediato se unha dificultade na linguaxe ou na adquisición de autonomía corresponde ao seu proceso de desenvolvemento ou responde a outra circunstancia que precisa valoración. Ademais, subliña que unha crianza pode necesitar máis acompañamento aínda sen ter un diagnóstico.

Nese contexto, defende que a escola debe dispor de capacidade para observar, atender e adaptar a resposta educativa. A colaboración entre a titora, as mestras de apoio e as especialistas resulta fundamental, pero perde eficacia se o persoal ten que dedicar os seus esforzos a cubrir ausencias ou reorganizar continuamente a xornada. A súa crítica non se dirixe ás docentes. Ao contrario, destaca o traballo que están asumindo: “Os profesores están facendo malabares, pero non poden multiplicarse”. E insiste nun límite que considera evidente: “Non podes facer o traballo de tres, é imposible”.

CATRO AULAS NO PATIO CON TRES TITORAS

A falta de persoal, asegura Lago, xa tivo consecuencias concretas. Relata unha xornada na que unha mestra tivo que ausentarse por unha causa xustificada e non había profesorado dispoñible para substituíla. A solución, segundo explica, foi xuntar no patio catro aulas baixo a supervisión de tres titoras. A presidenta da ANPA cifra en 76 as crianzas afectadas por aquela reorganización, entre elas alumnado con autismo e outras necesidades específicas. O patio permitiu reunir os grupos, pero a actividade educativa habitual quedou alterada. O episodio tamén foi denunciado publicamente pola asociación, que sinalou que as crianzas estiveron supervisadas en todo momento, aínda que tiveron que pasar parte do horario lectivo fóra das súas aulas.

Lago cuestiona que a supervisión sexa suficiente para considerar resolta a situación. Lembra que as crianzas necesitan rutinas e unha atención adaptada á súa idade, especialmente cando presentan dificultades que fan máis importante a estabilidade da xornada. “Non poden estar todo o día nun patio”, expresa, como crítica a que ese espazo se converta nunha resposta á falta de profesorado. As incidencias, engade, tamén afectan ás gardas, á atención telefónica e ao acceso á escola. Segundo relata, houbo familias que tiveron que esperar na porta ao levar ou recoller unha crianza por unha cita médica porque todo o persoal estaba ocupado co alumnado. Para a ANPA, estas situacións amosan a escasa marxe do centro para responder a imprevistos habituais.

UN CONFLITO QUE XA TIVO PRECEDENTES

A reclamación actual chega despois doutras disputas pola dotación do centro. Lago lembra que Vila Laura chegou a ter doce aulas e quince mestras de Infantil. Coa redución posterior a dez aulas, mantivéronse as tres docentes de apoio, ata a perda que motiva as mobilizacións deste curso. Tamén relata que unha xubilación anterior provocara unha situación semellante. Daquela, explica, a ANPA, a dirección e os sindicatos reclamaron a cobertura e conseguiron que se incorporase unha profesional.

Segundo a súa versión, recorreuse a fondos europeos para financiar aquela contratación, unha fórmula que critica porque entende que unha necesidade estrutural debe ter unha resposta estable. A experiencia levounas a pensar que este curso volvería ser necesario reclamar, pero tamén que acabaría chegando unha solución. O desgaste do proceso anterior, afirma, sumouse agora ás semanas transcorridas desde o 9 de setembro, cando comezaron as clases. Desde entón, tanto a asociación como familias a título individual presentaron escritos ante distintos órganos da Consellería de Educación.

A VERSIÓN DE EDUCACIÓN E A RESPOSTA DAS FAMILIAS

A Administración educativa mantén unha interpretación diferente da dotación. Nunha resposta recollida por Radio Vigo o 2 de outubro, Educación asegurou que Vila Laura contaba co persoal correspondente segundo o catálogo e con reforzos especializados. Indicou que había doce docentes de Infantil, unha dotación adicional de PT e 1,5 efectivos adicionais de AL, e afirmou que a configuración se acordara entre a dirección e a Inspección atendendo ás necesidades do alumnado. Posteriormente, o conselleiro Román Rodríguez defendeu no Parlamento a suficiencia dos recursos, cun cómputo de 19 profesionais para arredor de 180 escolares e cinco especialistas de PT e AL. As familias rexeitan que esa suma permita dar por cuberta a praza de apoio ordinario que reclaman. O desacordo non está só no número total de persoas, senón nas funcións que desempeñan e na atención que poden prestar.

Lago denuncia, ademais, o que interpreta como unha advertencia recibida nunha reunión co director territorial de Educación: segundo o seu relato, trasladóuselles que incorporar a mestra número trece podería supoñer a retirada doutros apoios especializados. A entrevistada cualifica esa posibilidade de “mercadeo” e considera impropio que se formule ás familias unha elección entre recursos que responden a necesidades distintas. “Esa dotación está aí porque hai necesidades dentro, non está regalada”, afirma. A presidenta da ANPA rexeita que as familias teñan que negociar a perda dun apoio para recuperar outro e reclama respecto no trato institucional. A asociación tamén fixo pública esa preocupación nos seus comunicados, nos que denuncia que se presente a atención especializada como un recurso prescindible.

UNHA RECLAMACIÓN QUE QUERE SER TRANSVERSAL

A procura de apoio levou as familias a dirixirse aos tres grupos da corporación municipal. Lago explica que contactaron coa Alcaldía e coa área municipal de Educación, con representantes do BNG no Concello e no Parlamento, e tamén co PP, a través de Luisa Sánchez, e coa delegada territorial da Xunta en Vigo. A súa intención, asegura, foi evitar que a reivindicación quedase reducida a unha confrontación partidaria. “É unha cousa transversal que non depende de ideoloxía”, defende.

Ao seu xuízo, garantir a dotación necesaria dunha escola debería suscitar un acordo independentemente da posición política de cada persoa. Lago agradece as iniciativas e o acompañamento recibidos desde a Alcaldía e o BNG, pero lamenta que as respostas obtidas do PP reproduzan o argumento da suficiencia de recursos. Mentres tanto, as familias continúan concentrándose pola mañá ás portas do centro. O venres 23 de outubro celebraron a quinta protesta, na que escenificaron un exame de matemáticas á Xunta e lle puxeron un cero pola praza que segue sen cubrir.

UNHA COMUNIDADE MÁIS ALÁ DA EEI VILA LAURA

Ás mobilizacións sumáronse familias e representantes do CEP Doutor Fleming e do IES O Castro. Para Lago, ese acompañamento responde a unha continuidade real entre os centros: as crianzas que hoxe están en Infantil seguirán a súa escolarización noutras etapas, e moitas familias xa teñen fillos e fillas en máis dunha destas escolas. Ela mesma explica que tamén ten fillos no Fleming. Por iso, entende a defensa dos recursos educativos como unha responsabilidade compartida: “Estamos en edificios separados, pero somos o mesmo”. A súa intención é unir forzas para reclamar tanto pola situación de Vila Laura como polas carencias de persoal que, segundo sinala, existen nos outros centros.

A presidenta da ANPA sitúa así o conflito nun problema máis amplo de dotación do ensino público. O apoio entre comunidades educativas permite, ao seu xuízo, que cada reclamación non quede illada e que as familias defendan tamén as condicións dos centros aos que chegarán as súas crianzas. Hai desgaste, recoñece. As concentracións, os escritos e as reunións consumen tempo e enerxía que as familias preferirían dedicar a outras actividades da escola. Pero a sensación de estar reclamando o mínimo mantén a mobilización. Lago imaxina o día no que a mestra entre finalmente pola porta como unha celebración para Vila Laura. Ata entón, a demanda segue sendo a mesma: recuperar a profesional que falta para que o funcionamento da escola non dependa de que as demais teñan que multiplicarse.